Thủ tướng chỉ đạo: "Đối mới quản lý" được coi là khâu đột phá trong nỗ lực nâng cao chất lượng giáo dục ĐH từ năm 2010. Đây cũng chính là nội dung vừa được triển khai trong hội nghị hôm 6/3 của toàn ngành GD.

"Thay đổi cách vận hành"

Sự yếu kém trong khâu quản lý được nhìn nhận là nguyên nhân căn bản dẫn đến sự trì trệ của nền giáo dục hiện nay.

Chất lượng đào tạo "chưa theo kịp đòi hỏi phát triển kinh tế xã hội của đất nước"; cơ chế quản lý của Nhà nước đồi với hệ thống giáo dục ĐH và sự quản lý của các trường ĐH, CĐ "còn nhiều bất hợp lý kéo dài" là một trong nội dung đáng chú ý tại chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới quản lý giáo dục (GD) đại học.

Phó thủ tướng, Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân cũng cho rằng: "Không thể tiếp tục cách làm như vừa qua... Chất lượng giáo dục đào tạo tổng thể chưa có chuyển biến đáng kể".

Lâu nay, nhiều chủ trương của Bộ GD như đặt mục tiêu đào tạo thêm nhiều giáo viên, đổi mới chương trình, nâng cấp thư viện, đều không đạt được kết quả mong muốn. Nguyên nhân thường được viện dẫn là... thiếu tiền.

Thực tế, nguyên nhân sâu sa được chỉ ra là phương thức quản lý nhà nước đối với các trường còn theo kiểu bao sân, tập trung, không phù hợp. Bộ chưa tạo điều kiện để các trường tự chủ, không đủ khả năng đánh giá hoạt thực chất hoạt động và sự chấp hành luật pháp của các trường. Nói cách khác, đó là sự "vi phạm quy luật chi phối hoạt động của hệ thống giáo dục đại học".

Tiếp tục đưa ra các giải pháp "cấy" trên một cơ thế trường ĐH như hiện nay là không khả thi, dẫn đến quá tải.

Người đứng đầu ngành GD cho rằng, muốn thay đổi tình thế giáo dục hiện nay, không thể thay đổi đột ngột đầu vào bằng cách tuyển sinh thật nhiều, mà giải pháp là "thay đổi cách vận hành".

Mặt khác, Bộ GD sẽ tiếp tục đơn giản hóa thủ tục để thành lập các trường ĐH, CĐ, mở ngành và tuyển sinh thông qua "một cửa, một dấu".

Công khai tài chính chưa nghiêm

Mục tiêu  "3 công khai" ở các cơ sở giáo dục được nhấn mạnh. Đến 15/4/2010, các trường phải công khai tài chính trên website.

Thậm chí, Bộ sẽ có văn bản đến từng trường trung học, phổ thông thông báo những trường nào không công công khai tài chính, đề nghị học sinh rất thận trong khi đăng kí vào các trường này.

Trong 3 năm tới, sẽ có ít nhất ba cơ quan kiểm định chất lượng giáo dục ĐH độc lập ngoài Bộ, ở ba vùng Bắc - Trung - Nam.

Cũng trong nội dung đổi mới quản lý, Bộ chủ trương tăng cường phân cấp quản lý giữa các Bộ, ngành, và địa phương. Nghĩa là UBND các tỉnh sẽ tăng cường kiểm tra, giám sát các trường ĐH, CĐ trên địa bàn.

TS Nguyễn Văn Toàn, Giám đốc ĐH Huế nói thẳng: "Bộ chưa nghiêm trong kỉ cương quản lý, nhất là trong vấn đề yêu cầu "3 công khai", đặc biệt là công khai tài chính..

Khâu đánh giá chất lượng đào tạo cũng chưa sát do chưa có hệ thống kiểm định độc lập. Do đó, các trường chỉ làm theo kiểu bình quân, định tính."

Trong tương quan giữa quy mô - chất lượng, giữa chính quy - không chính quy, các trường phải đối mặt với thách thức là kinh phí nhà nước rót ít, học phí thu được từ khối chính quy thấp, lương cho giáo viên thấp.

Thống kê của Bộ về lương bình quân của giáo viên ĐH hiện nay phần nào cho thấy thực trạng này. Theo đó, 13 trường có mức lương dưới 3 triệu đồng, 44 trường có mức từ 4 - 6 triệu, và chỉ có 2 trường có mức lương trên 10 triệu.

Trong điều kiện mức lương cho giáo viên chưa được đảm bảo, rất khó để nói đến việc chuyên tâm nghiên cứu giảng dạy, từ đó nâng cao thực chất chất lượng đào tạo.

Với cơ chế tự chủ tài chính, hiệu trưởng các trường sẽ tự quyết định mức lương cho giáo viên.

Ngoài vấn đề sư phạm, vấn đề quản lý hệ thống, động lực cá nhân và quản lý tài chính các trường chưa tốt, cho nên yếu kém nảy sinh.

Xây dựng giáo trình và "chuẩn đầu ra"

Hiện tại, số giáo trình trong các ĐH, CĐ chỉ đủ đáp ứng 1/3 nhu cầu giảng dạy. Nhiều trường sao chép, "ăn cắp bản quyền" từ nơi khác. Do vậy, mục tiêu xây dựng giáo trình được coi là một điểm nhấn năm mấy năm tới.

Vai trò của hiệu trưởng được nhấn mạnh trong việc xây dựng bộ giáo trình cho trường mình: Thành lập ban biên soạn, chỉ đạo tổ chức biên soạn và quyết định cuối cùng.

Ngoại trừ sách chính trị và quốc phòng được biên soạn ở cấp Trung ương, việc biên soạn sách chuyên ngành sẽ do trường quyết định. Các hiệu trưởng có thể thảo luận, đề xuất lên Bộ sách nước ngoài cần mua bản quyền, dịch lại trong nước.

Đơn cử, trường ĐH Thủy Lợi, nhiều năm nay đã mua bản quản quyền giáo trình của nước ngoài áp dụng cho chương trình dạy tiếng Anh, hoặc dịch ra cho sinh viên học.

Bên cạnh đó, "chuẩn đầu ra" được xem là một nội dung nhấn mạnh. Đó là quy định của bản thân trường về nội dung kiến thức chuyên môn, kỹ năng thực hành, công việc có thể đảm nhận sau khi tốt nghiệp. Các thông tin này phải được thông báo công khai. Tuy nhiên, những tiêu chuẩn đó lại không cố định, mà được định kỳ rà soát và điều chỉnh.

Trong khi vẫn chưa có một hệ đống đánh giá chất lượng đáng tin cậy, thì việc các trường tự xây dựng "chuẩn đầu ra" cho chính mình còn gây nhiều tranh cãi.

Với thực tế đó, không ít nhà giáo dục e ngại về tính hình thức của "chuẩn đầu ra" này. Bởi lẽ, các nội dung của chuẩn đầu ra mà Bộ hướng dẫn chỉ mang tính sơ sài: Tên ngành đào tạo, Trình độ đào tạo, Yêu cầu về kiến thức, Yêu cầu về kĩ năng, Yêu cầu về thái độ, Vị trí làm việc sau khi tốt nghiệp, Khả năng học tập sau khi ra trường...

Để lấy ý kiến xunh quanh chương trình đổi mới quản lý giáo dục ĐH, từ nay đến tháng 5/2010, Bộ mở cuộc thảo luận trong toàn ngành và báo chí "Làm gì để đảm bảo và nâng cao chất lượng đào tạo".

Các nội dung trọng tâm trong năm nay sẽ là cam kết chất lượng đào tạo của các trường; chương trình 3 năm đổi mới quản lý. Và tới giữa tháng 12, các trường sẽ phải đưa ra bản kế hoạch chiến lược phát triển trường trong 5 - 10 năm.